بررسی دلایل عقلی امر به معروف و نهی از منکر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات و معارف دانشگاه شهید جمران اهواز

چکیده

امر به معروف و نهی از منکر دو اصل بنیادی از اصول اجتماعی اسلام است و در علوم اجتماعی نیز با عناوینی چون «کنترل اجتماعی»، «نظارت اجتماعی»، «نظارت همگان» و «ضمانت اجرای قانون» مورد توجه و تأکید قرار گرفته‌اند. اما با این وجود دیده می‌شود که بعضاً بر ضرورت اجرای آنها و امکان آن خورده‌هایی گرفته می‌شود و ادعا می‌شود که مبانی عقلی و انسان‌شناختی این دو اصل دارای ضعف است. این مقاله با هدف ترویج و استحکام فرهنگ مسئولیت‌پذیری و مطالبه‌گری اجتماعی و رفع شبهات و ارد شده، با روش تحلیلی و استدلالی می‌کوشد ضرورت اجرای این دو اصل و امکان اجرای آنها را با دلایل عقلی و جامعه‌شناسانه به اثبات برساند و با دلایلی چون «اجماع عقلای جهان»، «ضرورت اجرای قانون» و«لزوم حفظ حدود آزادی» نشان دهد که این دو اصل مطابق سیره عقلای جهان امر مقبول و پذیرفته شده است و عناوین و روش‌های متفاوت مورد اجراست.

کلیدواژه‌ها


1. آیتی اسلامی، عباسعلی [بی‌تا]، دو از یاد رفته، امر به معروف و نهی از منکر، تهران: فدک.
2. ابن‌اثیر، مبارک (1389ق/1969م)، جامع الاصول، محقق: عبدالقادر ارناؤوت، بیروت.
3. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین ابوحامد بن هبه الله بن محمد بن محمد الحسین المدائنی (م656ق)، شرح نهج‌البلاغه، التحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، المطبعه: منشور مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، الناشر: دار احیاء الکتب العربیه، 1956م/1378ق.
4. اشعری، علی (1366ق)، مقالات الاسلامیین، تحقیق: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره.
5. الانصاری، مرتضی بن محمد امین (م1281ق)، المکاسب، المطبعه الباقری، قم، الطبعه الاولی، تحقیق: لجنه التحقیق، 1415.
6. ابن‌حزم الاندلسی، ابی‌محمد علی بن احمد بن سعید (م453ق)، الفصل فی الملل والنحل والاهواء، بیروت، 1406ق/1986م.
7. الاردبیلی، مولی محمد (مقدس اردبیلی) (1403ق)، مجمع الفائده و البرهان، تحقیق: الاشتهاردی و العراقی و الیزدی، قم: جامعة المدرسین.
8. باقی، عمادالدین، «پیش درآمدی بر بحث عمومی و خصوصی در فرهنگ اسلامی»، آدرس بازیابی مقاله: www.Kadivar.com /ht m /farsi /paper12.htm
9. بیرو، آلن (1367)، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، چاپ اول، تهران: کیهان.
10. تبریزی، محمدجواد، [بی‌تا]، ارشاد الطالب فی شرح المکاسب، مطبعه، مهر قم.
11. پوپر، کارل (ریموند پوپر) (1365)، جامعه باز و دشمنان آن، ترجمه عزت‌الله فولادوند خرداد، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
12. جمعی از نویسندگان (1372)، معارف اسلامی 1و2، تهران: انتشارات سمت.
13. جمعی از نویسندگان (1372ش)، مبانی عقیدتی اسلامی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
14. حافظ (خواجه شمس‌الدین محمد معروف به حافظ شیرازی) (1386ش)، دیوان حافظ، تهران: نشر معیار علم.
15. حرعاملی، محمد بن حسن (1403ق)، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، دار احیاء التراث العربی، تصحیح و تعلیق: عبدالرحیم الربانی الشیرازی.
16. حلبی، ابوالصلاح (1403ق)، الکافی فی الفقه، تحقیق: الشیخ رضا استادی، اصفهان: مکتبه امیرالمؤمنین.
17. حلی، علامه ابی‌منصور الحسن بن یوسف بن مطهر الاسدی (علامه حلی) (م726ق) (1413ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق ابراهیم موسوی زنجانی، بیروت: مؤ سسة الاعلمی،.
18. ــــــــــ (1413ق)، قواعدالاحکام، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
19. حلی، محقق (نجم‌الدین ابی‌القاسم) (م676ق) (1389)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، نجف.
20. الخرازی، سیدمحسن (1393ش)، الامر بالمعروف والنهی عن المنکر، قم: مؤ سسة النشر الاسلامی.
21. خمینی، سیدروح‌الله الموسوی (امام خمینی) [بی‌تا]، تحریر الوسیله، قم: انتشارات قدس محمدی.
22. الخوئی، سیدابوالقاسم (م.1413ق) (1410ق)، مصباح الفقاهه، تقریرات ابحاث السید خوئی، مؤلف: محمد علی التوحیدی، نجف: مکتبة الحیدریه، 1954م، قم.
23. خیاط، عبدالرحیم (1987−1988م)، الانتصار، به کوشش نیبرگ، بیروت.
24. دورانت، ویل (1373ش)، لذات فلسفه، ترجمه عباس زریاب، چاپ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
25. الراوندی، ابی‌الحسین سعید بن هبه الله (م573ق) (1418ق)، قصص الانبیاء، تحقیق: میرزا غلامرضا عارفیان، قم: مؤسسة الهادی.
26. رشید رضا (رضامحمد، رشید) (1412ق)، تفسیر المنار، چاپ سوم، بیروت: دارالمعرفه، قم: مؤسسه دارالکتاب.
27. رضایی‌راد، عبدالحسین (معاصر) (1384ش)، امر به معروف در ترازوی تاریخ، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
28. ــــــــــ (زمستان 1388)، «رابطه امر به معروف در تکثرگرایی دینی و اجتماعی در مبانی انقلاب اسلامی»، مجله مطالعات انقلاب اسلامی، سال ششم، ش19، ص91−115.
29. سروش، محمد (1381)، «مبانی عقیدتی امر به معروف ونهی از منکر»، مجله حکومت اسلامی، ش24.
30. سروش، عبدالکریم (1381)، حکمت و معیشت، تهران: صراط.
31. شهید اول (ابی‌عبدالله محمد بن مکی العاملی) (1412ق)، الدورس الشرعیه فی فقه الامامیه، قم: انتشارات صادق، چاپ سنگی.
32. شهید ثانی (زین‌الدین بن علی العاملی) [بی‌تا]، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (شرح لمعه)، جامعه النجف الدینیه الطبعة الاولی.
33. صدر، سیدمحمدباقر (1403ق)، الاسلام یقود الحیاه، تهران: وزارة الارشاد الاسلامی.
34. صدوق شیخ (بن جعفر محمد بن علی ابن‌الحسین ابن‌بابویه القمی) (م381ق) (1414ق/1993م)، الاعتقادات فی دین الامامیه، تحقیق: عصام عبدالسید، چاپ دوم، بیروت: دارالمفید للطباعه والنشر والتوزیع.
35. الطبرسی، رضی‌الدین ابی‌نصر الحسن بن الفضل (1393ق/1972م)، مکارم الاخلاق، منشورات الشریف الرضی، الطبعه السادت.
36. طوسی خواجه ابوجعفر نصیرالدین محمد بن محمد (م672ق) [بی تا]، تجرید الاعتقاد، بیروت: مؤسسه اعلمی.
37. طوسی، شیخ (ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی) (م460ق) (1400ق)، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، 1408ق/1997م، تحقیق: حسن سعید، مکتبه جامع چهلستون، قم: مطبعه خیام.
38. ــــــــــ، الامالی (1414ق)، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه، چاپ اول، قم: دارالثقافه والنشر والتوزیع. 
39. العراقی، ضیاء‌الدین (1405ق)، تعلیقه استدلالیه علی العروه الوثقی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
40. الغزالی، ابوحامد محمد بن محمد بن محمد (1352ق)، احیاء علوم الدین، مصر: مطبعه العثمانیه المصریه.
41. علم الهدی، سیدمرتضی علی (1411ق)، الذخیره، تحقیق: احمد حسینی، قم.
42. الغازی داود بن سلیمان بن یوسف (م بعد از 203ق)، مسند الرضا، تحقیق: محمد جواد الحسینی الجلالی، مرکز النشر التابع لمکتبة الاعلام الاسلامی.
43. الفتال النیسابوری، محمد بن الفتال (م508) (بی‌تا)، روضه الواعظین، قم: منشورات رضی.
44. فیض الاسلام [بی‌تا]، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه امام علیg، [بی‌جا].
45. القرطبی، ابن‌عبدالله (1373ق/1954م)، الجامع الاحکام القرآن، تصحیح احمد عبدالعلیم البرزونی، در الکتب المصریه.
46. قدردان قرا ملکی، محمدحسن (1382ق)، آزادی در فقه و حدود آن، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
47. کاتوزیان، ناصر (1365ش)، فلسفه حقوق، چاپ دوم، انتشارات به نشر.
48. ــــــــــ (1373)، مقدمه علم حقوق، چاپ هفدهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
49. کاشف الغطاء جعفر [بی‌تا]، کشف الغطاء، اصفهان: طبع حجریه المطبعه مهدوی.
50. الکراجکی، ابوالفتح محمد بن علی (1394)، معدن الجواهر و ریاضه الخواطر، مطبعه قم: مهر استوار.
51. گولد، جولیوس و کولب، ویلیام ل (1376)، فرهنگ علوم اجتماعی، چاپ اوّل، ترجمه مصطفی ازکیا و دیگران، تهران: مازیار، ص75.
52. گومز بواندیا، جرایم شهری گرایش‌ها و روش‌های مقابله با آنها، ترجمه فاطمه گیوه‌چیان، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
53. مؤمنی، عابدین (1380ش)، آیات الاحکام 2، تهران: انتشارات کتب درسی دانشگاه پیام نور.
54. مجلسی، محمدباقر (م1111ق) (1403ق/1983م)، بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
55. مصباح یزدی، محمدتقی (1378ش)، آموزش، قم: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
56. مطهری، مرتضی [بی‌تا]، سلسله یادداشت‌های استاد مطهری، تهران: صدرا.
57. ــــــــــ، ده گفتار، قم: انتشارات صدرا.
58. منتظری، حسینعلی (1408ق)، دراسات فی المکاسب المحرمه، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
59. ــــــــــ (1408ق)، دراسات فی ولایه الفقیه وفقه الدوله الاسلامیه، چاپ اول، قم: دارالفکر.
60. النجفی، محمدحسن (م1266) (1367ش)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، محقق: عباس القوچانی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
61. النراقی، محمد بن مهدی (1383ق)، جامع السعادات، نجف: جامعة النجف الدینیه.
62. نوری الطبرسی، میرزا (1409ق)، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، تحقیق: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث الطبعه الثانیه.
63. همراه دوست، بهروز (1377ش)، «نمائی از حسبه در اسلام و نهادهای آن در جمهوری اسلامی»، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
64. Cook Michael, Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought, Cambridge University press due/published February 2001.
65. Freitage Ulike, Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought, department of history SOAS/http://www.History.as.ur/welcome.htm, 2010.
66. Shafaat Ahmad, Commanding Good and Forbidding Evil, HTTP:/saif tripod.com/explore/dawah/.htm /82/11/24.